فصل ششم از باب اوّل از مقالهء دوّم در حدوث عالم و ذكر سبب احتياج عالم به صانع بدان كه جميع عقلاء عالم از « 1 » ملّيّين و غيرهم ، متّفقند بر حدوث عالم ، يعنى جميع ما سوى اللّه ، به معنى مسبوقيت به عدم و اختلافى در اين نيست و خلافى « 2 » كه هست در اين است كه عدم سابق ، عدم ذاتى است يا زمانى . حكما بر آنند كه عدم ذاتى است و متكلّمين بر آنند كه عدم زمانى . و كلمات انبياء - عليهم السلام - و حكماى اقدمين مطلق است در حدوث ، بىتعيين و تخصيص به ذاتى يا زمانى ؛ حتّى اينكه بعضى گمان برده‌اند كه قول به قدم عالم از زمان ارسطو ناشى شده و پيش از او نبوده ، و سببش آن است كه چون قدما اطلاق حدوث بر عالم مىكرده‌اند و مراد ايشان حدوث ذاتى بوده و مردم حدوث زمانى تصور مىكرده‌اند ، ارسطو تصريح به قدم زمانى كرده به واسطه اظهار مراد قدما . و اين معنى را بعضى از قلّت تأمّل در قوانين حكمت ، حمل بر مخالفت ارسطو نموده‌اند با استادان خود از حكماى اقدمين ، و صواب نه اين است . و جميع مخالفتهاى ارسطو با اقدمين از اين مقوله است ، چنان كه بعضى از آنها را شيخ ابو نصر فارابى در « جمع بين الرأيين » بيان نموده . و در احاديث

--> ( 1 ) ج : و . ( 2 ) ب : اختلافى .